Հայուն երկուութիւնը

11Այս երկրին մէջ ապրիլը երկուութիւններու առջեւ կը դնէ քեզ։

Այդ զգացումն է որ կ՚ապրիս ամենաչնչին պատահարի իսկ առջեւ․ կ՚ունենաս երկրի ղեկավար մը, որ մէկ կողմէ քու ազգային պատկանելիութիւնդ իր ամօթը կը համարի, միւս կողմէ սակայն ունեցած, անցեալէն ժառանգուած քանի մը շէնք ու շինութիւնդ գործածելի ու եկամտաբեր դարձնելու որոշումներ կ՚ընդունի (հոգ չէ թէ ապիկար վարիչներդ ոչինչ կրնան ընել ատոնցմով)։ «Հայու փիճեր» պոռացող ամբոխին առջեւ ծպտուն իսկ չհանող մարդը կը բարձրացնես մինչեւ երկինքի եօթներորդ յարկը՝ ցեղասպանութեան զոհերու սերունդներէն կէս-բերան ներողութիւն խնդրած ըլլալուն համար։ Ապրած երկուութիւնդ ծածկելու տարազն ալ պատրաստ է․ «Սոխին անուշը չ՚ըլլար, թուրք է»։ Չես մտածեր իսկ, որ նոյն վարքը քու վարիչներդ ալ կ՚ունենան․ ինքզինք համայնքին ղեկավարը հռչակած անձը չէ՞ր որ եղբայրասպան կռիւ մը սոսկ կոչած էր 1915-ի պետական յանցագործութիւնը, նոյն անձը չէ՞ որ դպրոցները փակել տալու համար հազար ու մի խաղեր կ՚ընէ, հայերէնի ուսուցիչներ վռնտել կու տայ վարժարաններէն, կամ քու հոգեւոր առաջնորդդ չէ՞ր, ոճրագործին իսկ լեզուով, որպէս կայսերապաշտ ուժերու գործիք բնութագրողը 1915-ի զոհերը (այս պատճառով նոյնիսկ Հայաստանի կէս ճամբայէն ետ դարձուցած էին զինքը)։

Continue reading Հայուն երկուութիւնը

Advertisements

Տեմիրթաշն ու հայերէնը

selahattin-demirtasԻշխանամէտ ու դրանիկ շրջանակներն ու մամուլը ՀՏՓ-ի համանախագահ Սելահատտին Տեմիրթաշը հեղինակազրկելու կամ զինքը արատաւորելու նոր հնարք մը գտած են։ Անոնք ատեն-ատեն կը յայտարարեն, թէ Տեմիրթաշ քրդերէն չի կրնար խօսիլ։ «Քրդական կուսակցութեան նախագահի մը վայե՞լ է միթէ», հարց կու տան անոնք։

Ծանօթ կը թուի։ Անոնք, որոնք հայերէն գիտնալն ու խօսիլը առանձնայատկութիւն կամ բնական առաւելութիւն մը կը նկատեն՝ ո՛չ միայն իրենց կալուածը կը համարին հայկական անունին տակ ներկայացող ամէն ինչ, այլ երբեմն ծածուկ, երբեմն բացայայտ, սակայն միշտ խստօրէն կը քննադատեն այն անձերը, որոնք կը ձգտին ներդրում ունենալ հաւաքական կեանքէն ներս։ «Ան ալ հայերէ՞ն գիտէ», կ՚ըլլայ իրենց առաջին հակազդեցութիւնը, երբ կը լսեն, թէ այս կամ այն անձը իր կարելիութիւններուն չափով ներդրում մը բերած է հանրային կեանքին։

Իրենք՝ հայերէն չգիտցողները, յաճախ կրնան համարձակ չըլլալ Տեմիրթաշի չափ, որուն պատասխանը հետեւեալը եղած է զինք քննադատողներուն․ «Այո՛, ասիկա ամօթ մըն է, սակայն ո՛չ թէ իմ, այլ՝ թրքական պետութեան ամօթը։ Անոնց վարած ձուլումի քաղաքականութեան ամօթն է։ Կ՚ուզէի ամէն ինչի մասին խօսիլ մայրենի լեզուովս՝ զազայերէնով, քրմանճիով, սորանիով եւ միւս բարբառներով։ Ասիկա թերութիւն մըն է թերեւս մեզի համար։ Սակայն այս ամօթը կը պատկանի ո՛չ թէ մեզի, այլ իրենց»։

Continue reading Տեմիրթաշն ու հայերէնը

Տօնական ցնծութիւն

Քանի մը օր առաջ՝ Սեպտեմբերի 26-ին, հանդիսաւորապէս նշուեցաւ Թրքերէնի տօնը։ Հանրապետութեան նախագահը, վարչապետը հրապարակեցին պատգամներ, կայացան զանազան ձեռնարկներ։ Ինչո՞ւ սակայն Սեպտեմբերի 26-ը։ Որովհետեւ 1932-ին, այդ օր բացուած էր թրքերէնի առաջին համագումարը, Տոլմապախչէի պալատին մէջ (մասնակիցներու կարգին էին քանի մը հայ մտաւորականներ եւս՝ Յակոբ Մարթայեան, Ստեփան Կուրտիկեան, Գէորգ Սիմքեշեան)։

Երկիրը ազգայնացնելու ուղղութեամբ առնուած քայլ մըն էր ասիկա․ լեզուական միասնութեան մը ստեղծումը այդ ձեռնարկին կարեւոր փուլերէն մէկն էր անկասկած։ Գերիշխող տարրին լեզուն, այս պարագային թրքերէնը, որպէս ազգային լեզու այլ ժողովուրդներուն պարտադրելը դիւրին պիտի չըլլար։ 1928-ին իրաւաբանութեան ուսանողները արդէն իսկ ձեռնարկած էին արշաւի մը՝ «Քաղաքացի՛, թրքերէն խօսէ» անունով, որ պիտի շարունակուէր 1930-ականներուն եւս՝ ունենալով կառավարութեան նեցուկը։ Այդ տարիներուն նիւթական տուգանք կը վճարէին անոնք, որոնք կը խօսէին ուրիշ լեզուներ, բացի թրքերէնէ։ Երկրի ազգայնացումի այս հանգրուանը կը յաջորդէր 1915-ի Հայոց ցեղասպանութեան, երբ իր պատմական հայրենիքին վրայ իսկ բնաջնջուեր էր ժողովուրդ մը, որու լեզուով՝ հայերէնով, այդ թուականէն սանկ 100 տարի մը առաջ դեռ կը տպագրուէր օսմանեան կառավարութեան պաշտօնաթերթը՝ «Թաքվիմ-ի վեքայի»ն («Լրոյ գիր մեծի տէրութեանն օսմանեան», 1832-ին)։ Որու լեզուն՝ հայերէնը, նորէն այդ թուականէն սանկ 15-20 տարի մը առաջ մինչեւ կը դասաւանդուէր երկրի բարձրագոյն վարժարանին՝ Մեքթեպի Միւլքիյէին մէջ եւս։

Continue reading Տօնական ցնծութիւն

Ըլլալ ժողովուրդի՞ն, թէ պետութեան քով

melkonyan«Սասնայ ծռեր» անունով յայտնի դէպքերը, որոնք լուրջ ցնցում մը յառաջ բերին Հայաստանի մէջ, որոշ արձագանգ մը ունեցան նաեւ Սփիւռքի մէջ։ Իր հիմնադրութեան 25-ամեակը տօնելու պատրաստուող երկիրը վստահաբար պիտի ուզէր բոլորովին այլ պատկեր մը տալ համաշխարհային հանրութեան (յիշէ՛ պապին այցելութիւնը), սակայն պատահածները ստուերի տակ առին նոյնիսկ պապին այցելութեան վարդագունած մթնոլորտը։ Քրիստոնէութիւնը, եկեղեցին դրամագլուխներ են, որոնցմէ ի պահանջել հարկին օգտուած են Հայաստանի քաղաքական իշխանութիւնները։ Եկեղեցին ալ միշտ պատրաստ եղած է իր կարելիութիւնները ի սպաս դնելու պետականութեան ամրապնդման գործին։ Աշխարհի բոլոր երկիրներուն մէջ պետական քարոզչութեան լծուած հայ եկեղեցին միթէ հայրենի պետականութենէ՞ն պիտի զլանար իր աջակցութիւնը։ Եկեղեցի մը, որ Թուրքիոյ կառավարութեան առջեւ իր հարազատ ժողովուրդը կայսերապաշտ ուժերու գործիք նկատող պատրիարքութիւն մը ունի, իր զօրակցութիւնը պիտի չզլանար Հայաստանի հայրենի պետութենէն՝ երբ վերջինս նոյնիսկ հարազատ ժողովուրդին դէմ է։

«Սասնայ ծռեր»ու գործողութիւններուն եւ հասարակական պոռթկումի այդ օրերուն՝ պետութեան ցուցարար քաղաքացիներուն դէմ ձեռնարկած խիստ միջոցներուն կամ ոստիկանական ճնշումին նկատմամբ գրեթէ համակերպող չէզոքութիւնը, ոսկեայ լռութիւնը, ինչպէս նման պարագաներուն միշտ կ՚ըլլայ, դարձեալ նախընտրութիւն մը եղաւ հայ եկեղեցիին համար, ինչպէս որ էր, ըսենք, Մարտի 1-ի դէպքերուն ժամանակ։ Այլապէս ինչպէ՞ս ետ պէտք է առնուէին եկեղեցապատկան նախկին տարածքները, շինուէր կաթողիկոսարան մը եւս մայրաքաղաք Երեւանի սրտին (իբր չէին բաւեր եղածները), ազատուէր եկեղեցին հարկերէ․․․ Կամ այստեղ ինչպէ՞ս առժամեայ փոխանորդ մը տարիներ շարունակ մնար իր պաշտօնին վրայ ու պատրիարքութիւն խաղար՝ առանց իրեն յատուկ պաշտօն մը ստեղծած իշխանութիւններուն հաճոյանալու։

Continue reading Ըլլալ ժողովուրդի՞ն, թէ պետութեան քով

Թիկունք կանգնիլ Ասլըին

asli-erdogan-5Արձակագիր Ասլը Էրտողանի ձերբակալութիւնը Յուլիսի 15-էն ետք վարդագոյնով ներկուած ժողովրդավարութեան երկնակամարը պղտորելու պիտի չբաւէ անկասկած։ Պիտի ըլլան մարդիկ, որոնք ո՛չ թէ հետզհետէ կարծրացող օրինաչափութիւն, այլ բացառիկ դէպք մը պիտի նկատեն այս մէկն ալ, որ չի կրնար սեպ խրել սանկ մէկ ամիսէ ի վեր հաստատուած անքակտելի միասնութեան կառոյցին վրայ՝ փորձելով ճաթեցնել զայն։ Այլապէս, մինչեւ լոյս հրապարակներու վրայ ժողովրդավարութեան պահակ կանգնած քաղաքացիները պիտի փութային «Էօզկիւր կիւնտեմ»ի խմբագրատունը կամ Պաքըրգիւղի կանանց բանտը, ուր կը պահուի Ասլը Էրտողան, եւ պիտի բարձրացնէին իրենց ձայնը՝ նեցուկ ըլլալով խղճի, խօսքի ու մամլոյ ազատութեան։ Եթէ անոնք լուռ են՝ ուրեմն մտահոգիչ վիճակ մը չկայ։

Հաւատա՞նք սակայն այս կացութեան։ Լռե՞նք հոգւով քաջ ու մարմնով փխրուն այս կինը բանտ առաջնորդող կարգադրութեան դիմաց։ Թէեւ շատ լաւ գիտենք, որ յուլիստասնհինգեան ժողովրդավարութիւնը բացակայէր իսկ՝ մեղմ քամիներ պիտի չզովացնէին երբեք յուլիսեօթնեան շինծու կերպով շիկացուած մթնոլորտը։ Արդեօք արտակարգ ժողովրդավարութեան փոթորի՞կն է որ կը խորտակէ Ասլը Էրտողանն ու «Էօզկիւր կիւնտեմ»ը։ Ժողովրդավարութեան ձեր բնութագրումը խանգարողները Ասլըն ու «Էօզկիւր կիւնտե՞մ»ն էին միթէ։ Մինչ ատելավառ թերթերու հայհուչներ արձակող գրչակները, իրենց մեռելները թաղող քուրդ սգաւորներուն դաւադրաբար յարձակող խուժանը, իրենց բերնէն աստուծոյ անունը անպակաս ընող ու մանուկներ բռնաբարող մարդակերպ գազանները, այլախոհները լինչի դատաստանին ենթարկողները լիուլի կը վայելեն ձեր ժողովրդավարութեան պտուղները, Ասլըին ու իր նման ոսկեբերաննե՞րը միթէ կը խանգարեն հանրութեան անդորրը։

Continue reading Թիկունք կանգնիլ Ասլըին

Արտակարգ ժողովրդավարութիւն

Զինուորական յեղաշրջման ձախող փորձէն ետք երկիրը սկսած է ապրիլ բոլորովին նոր պայմաններով։ Արտակարգ դրութիւնը, զոր ԱՔՓ հռչակած է իբր թէ պետական մարմինները մաքրագործելու համար ՖԵԹԷՕ կոչեցեալ կազմակերպութենէն, կը վերածուի ընդդիմադիր ու այլախոհ մտաւորականները, արուեստագէտները, քաղաքական ու հասարակական գործիչները, լրագրողները, նոյնիսկ հասարակ քաղաքացիները օղակելու, զանոնք մամլիչի տակ առնելու միջոցի մը։ Մինչդեռ միամտօրէն կարծեր էինք, թէ յաւակնորդ յայտարարութիւնները, հանապազօրեայ ցոյցերը, հեռատեսիլի պաստառներուն վրայ տիւ ու գիշեր հնչող վերլուծութիւնները, մինարէներու կատարներէն, հայ եկեղեցւոյ խորաններէն նահատակներու հոգւոցն ի հանգիստ ու պետականութեան անսասանութեան համար առ աստուած արձակուած աղօթքները (մա՛նաւանդ) պիտի նպաստեն, ա՛լ աւելի պիտի զարգացնեն Թուրքիոյ մէջ արդէն իսկ իր ոսկեդարը ապրող ժողովրդավարութիւնը։

Գիտենք, ներկայ իշխանութիւնները կատարելապէս կը տիրապետեն ամէն ինչ վարպետօրէն նենգափոխելու արուեստին։ Հանրահաւաքի խումբ մը մասնակիցներ կախաղա՞ն կ՚ուզեն։ Հետեւաբար, ժողովրդավարութեան հպատակիլ պիտի նշանակէ գլուխ հակել «ազգային կամքի» առջեւ ու մահապատժի օրէնքը վերստին ընդունիլ։ Անոնք, որոնք յանուն կառավարութեան պաշտպանութեան փողոց կ՚ելլեն, մինչեւ առտու հրապարակները կը բռնեն՝ ժողովրդավարութեան պահակներ են։ Մինչդեռ անոնք, որոնք ընդդէմ կառավարութեան փողոց կ՚ելլէին, մինչեւ առտու հրապարակները կը բռնէին՝ ոստիկանական մահակներու, նոյնիսկ օրինաւոր փամփուշտներու արժանի ահաբեկիչներ էին։ Այսինքն, բոլոր քաղաքացիները հաւասար են, սակայն ոմանք աւելի հաւասար են, ինչպէս պիտի ըսէր Օրուըլ։ «Հասարակութեան իշխող գաղափարները կը պատկանին իշխող դասակարգին» (Մարքս), հետեւաբար ժողովրդավարութիւն հասկացողութեան վերստին բնութագրումը կը կատարուի ըստ իշխող դասակարգի հայեցակարգին։ Այսօր Պոլսոյ մէջ սովորական դարձած երեւոյթ մըն է փաթթոցաւոր շերիաթականներու «Ալլահու էքպեր» աղաղակելով պողոտաներու ու փողոցներու վրայ քալելը եւ նոյնքան սովորական է ասիկա ժողովրդավարութեան վառ դրսեւորում որակելը։

Continue reading Արտակարգ ժողովրդավարութիւն

Վերջին արար Մխիթարեանի մէջ

1825-pangalti-ermeni-okulu-4139be2Մխիթարեանէ վտարումիս պատմութիւնը, որ դդու­մի համ սկսած է տալ այ­լեւս, վեր­ջին արա­րով մը փա­կեց վա­րագոյ­րը։

Վար­ժա­րանէն վտար­ման թուղթս, թուար­կուած Յու­նի­սի 13-ին, հա­սաւ այդ թուակա­նէն եր­կու օր ետք կար­ծեմ։ Այ­սինքն, հիմ­նա­դիրի ներ­կա­յացու­ցիչ Պերճ Մեն­զիլճիօղ­լու դպրոց­նե­րու փա­կումն իսկ չէր կրցած սպա­սել, նոյ­նիսկ Սար­գիս Էր­մէն վար­դա­պետը, որ երկրէն կը բա­ցակա­յէր այդ օրե­րուն, ար­տա­սահ­մա­նէն նա­մակ մը գրած էր իրեն՝ հարցնե­լով, թէ տա­կաւին չէ՞ր կրցած ար­դեօք հրա­ժարեց­նել զիս։ (Այս նա­մակը Մեն­զիլճիօղ­լու բարձրա­ձայն կար­դաց նաեւ ին­ծի ու տնօ­րէն Եւա Օրա­քեանին)։ Կը զար­մա­նայի։ Ի՞նչ կրնա­յի ըրած ըլ­լալ որ վար­դա­պետը բո­րոտա­ւորի մը նման ու­զէր ազա­տիլ ինձմէ։ Շատ յե­տոյ նոյն այդ Մեն­զիլճիօղ­լուն պի­տի խոս­տո­վանէր, թէ (ի ներ­կա­յու­թեան խնա­մատար մարմնի ատե­նապետ Ար­ման Գա­մառի) վար­դա­պետ­նե­րը խոս­տա­ցած էին հրա­ժարա­կանս կամ վտար­ման թուղթս տա­նիլ ու դնել ազ­գա­յի՜ն բա­րերար Պետ­րոս Շի­րինօղ­լուի գրա­սեղա­նին։

Թէ ազ­գա­յի՜ն բա­րերար Պետ­րոս Շի­րինօղ­լու ի՛նչ գործ կրնար ու­նե­նալ ին­ծի հետ՝ հա­նելուկ մըն է։ Հան­դի­պեցայ նաեւ հե­տը։ Խոս­տո­վանե­ցաւ, որ կան­չած է իր քով վար­դա­պետ­նե­րը, սա­կայն չէ ըսած իրենց որ վտա­րեն զիս։ Միւս կող­մէ վար­դա­պետ­նե­րը, Մեն­զիլճիօղ­լու ու Գա­մառ ալ կ՚ըսեն, թէ ազ­գա­յի՜ն բա­րերա­րը պա­հան­ջած է իր սե­ղանին տես­նել իմ վտար­ման թուղթս։ Մէ­կը սուտ կը խօ­սի՝ կա՛մ վար­դա­պետ­ներն ու վար­ժա­րանին վա­րիչ­նե­րը եւ կամ ազ­գա­յի՜ն բա­րերա­րը։ Ին­ծի հա­մար այս մէկն ալ տա­կաւին հա­նելուկ մըն է։

Continue reading Վերջին արար Մխիթարեանի մէջ